صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس 

 

گزارشی در مورد آرامگاه ابوعلی سینا

آرمگاه ابوعلی سینا در نزدیکی همدان قرار دارد که در سال 1331 خورشیدی افتتاح شده است. البته در بخارا که زادگاه او بوده، برای تهیهی تندیسی از وی، جمجمهی این دانشمند بزرگ را نزد انسانشناس روسی گورازیموف فرستادند تا بر اساس شکل استخوانها، نیمرخی از او تهیه گردد. بعدها یک شخص دیگر روسی به نامآتاسیکوف، در آن نیمرخ اصلاحاتی انجام داد. این تغییرات هماکنون در مجسمهای که توسط بانوی هنرمندی به نام سوکولوا ساخته شده، اعمال گردیده و هم اکنون در بیرون از کتابخانهی ابوعلی سینا در بخارا کارگذاشته شدهاست.

در ایران، در سال 1331 خورشیدی برابر با 1952 میلادی، به مناسبت هزارهی تولد او جشنی برگزار گردید که در آن گروهی از دانشمندان جهان شرکت داشتند. به علت آن که ابوعلی سینا در بخارا به دنیا آمده و در آن جا تحصیل کرده است، مردم کنونی این بخش ـ که زمانی جزو قلمرو سامانیان بوده و اکنون بخشی از جمهوری ازبکستان است ـ او را ازبک و ترک میدانند.

از طرف دیگر به دلیل آنکه ابن سینا بخشی از آثار خود را به عربی نوشته است، نه تنها عربزبانها که مردم کشورهای اروپایی نیز در کتابهای تاریخی خود، کسانی همچون او، ابوریحان بیرونی، زکریای رازی و بسیاری دیگر را عرب میدانند.

البته آنچه مسلم است در ایرانی بودن این افراد، جای تردید نیست. در آن زمان، زبان عربی، زبان رایج و قابل قبول علم بوده است همچون زبان انگلیسی که امروز بسیاری از پژوهشگران کشورهای مختلف دنیا که زبان مادری آنان زبان دیگری است، کتابهای خود را به انگلیسی مینویسند. اگر زبان را در این موردها بخواهیم ملاک ملیت آنان قرار دهیم پس همه یا آمریکایی هستند و یا اهل انگستان. این قانومندی نیز در آن زمان در بارهی انبوهی از دانشمندان ایرانی نیز مصداق داشته است.

گزارشی تکمیلی در بارهی آرامگاه ابوعلی سینا

گزارشی از اولین همایش ابن سینا در سال1333       

خبرگزاری مهر گزارشی را که دکتر ذبیح الله صفا برای اولین بزرگداشت ابن سینا در ایران (سال 1333) تهیه کرده، در تاریخ اول شهریور ماه 1383، در سایت خیرگزاری مهر چنین نقل میکند:        

بنا بر آنچه گروهی از محققان و مورخان نوشته ان، ابن سینا در همدان در گذشته و در زیر حصار آن شهر نیز دفن شده است. البیهقی ، ابن خلکان، ابن العبری، خواند میر و قاضی نورالله نیز نوشته اند که مقبره وی در همدان است.

مقبره ابن سینا در دره مراد بیک در ضلع غربی خیابان ابوعلی همدان یعنی خیابانی که از مرکز شهر رو به جنوب و کمی مایل به غرب امتداد دارد واقع است و در کنار آن قبر ابوسعدی دخدوک قرار گرفته است. ابوسعید، از دوستان ابن سینا بوده که بعد از غائله شورش سپاهیان شمس الدولة دیلمی، مدت چهل روز در خانه وی پنهان بوده است. محل کنونی آرامگاه ابن سینا و  ابوسعید، در همان زمینی قرار دارد که روزگاری منزل ابوسعید و مدتی نیز مخیفگاه شیخ ما بوده است.

 این محل در آن روزگار، کنار شهر و پشت باروی جنوبی همدان بوده و تا اواخر قرن سیزدهم هجری چهارطاق کوچکی بر روی قبر آن دو قرار داشته است و چون چهار طاق مذکور به تدریج بر اثر فرسودگی رو به ویرانی میرفته است، یکی از شاهزاده خانمهای دانشدوست قاجار به نام نگار خانم دختر شاهزاده عباس میرزا ولیعهد فتحعلیشاه درصدد تجدید بنا و تعمیر آن برآمدهاست.

نوشتهاند که نگار خانم نخست همسر عبداللهخان صارمالدوله از طایفه حاجیلر بوده و پس از آن به همسری مصطفیقلیخان اعتماد السلطنه درآمده است. به دستور این شاهزاده خانم، به جای چهارطاق قدیم، گنبدی از آجر ساختند و دو سنگ، یکی روی قبر ابن سینا و دیگری روی قبر ابوسعید دخدوک نهادند. پس از درست شدن  آرامگاه با شکوه جدید، سنگ قبرهای مذکور را در سرسرای آرامگاه قرار دادهاند.

در شمال آرامگاه، خانههای مسکونی و در قسمت جنوب آن، حیاط آرامگاه قرارداشته است. کتابخانهی آرامگاه که 649 مجلد کتاب داشته به قرائت خانهی ابوعلی سینا موسوم بوده است. در داخل آرامگاه، دور دو سنگ قبر ابوعلی و ابوسعید، نرده چوبی کوتاهی قراردادهاند.

 نظر اعضاء انجمن آثار ملی ایران در مورد بنای جدید آرامگاه بوعلی بر آن بود که اصول معماری قدیم و جدید هر دو رعایت شود. با توجه بدین نکته، در خرداد ماه سال 1324 هـ. ش طرح نقشهی آن بین مهندسان و فارغ التحصیلان رشته معماری به مسابقه گذارده شد. از بین طرحهای متعددی که به انجمن رسید طرح پیشنهادی آقای مهندس هوشنگ سیحون که با نظر آقایان آندره گدار مدیر کل فنی موزهی باستانشناسی و مهندس محسن فروغی تهیه شده بود، مورد قبول قرار گرفت و به عنوان جایزه، اجراء ساختمان بر عهدهی او واگذار گردید .

طرح مزبور با توجه به سبک معماری قرنی که حکیم در آن میزیسته از روی یکی از قدیمترین و عظیمترین بناهای آن عصر یعنی گنبد قابوس، که از شاهکارهای معماری به شمار میرود اقتباس گردیده است. گنبد قابوس به موجب کتیبهی موجود بر روی بنا، به سال 375 شمسی برابر با 397 قمری بنا شده است و بدان جهت، بنای آرامگاهی برای ابن سینا بدان سبک و شیوه از هر جهت مناسب مینموده است. جالب آنجاست که گنبد قابوس در قرن پنجم بنا شده است یعنی زمانی که قسمتی از دوران زندگانی ابن سینا در آن سپری شده است.

در نیمه سال(1326 هـ . ش) انجمن آثار ملی، تصمیم به اجرای طرح ساختمان آرامگاه گرفت. در آن هنگام مهندس سیحون برای تکمیل مطالعات خود در پاریس به سر میبرد. پس از آگاهی از تصمیم انجمن در خرداد ماه 1327 خورشیدی، طرحهای اجرایی آرامگاه را بهعنوان پایاننامه به دانشکده هنرهای زیبای پاریس تقدیم کرد و سپس در تیرماه همان سال، آنها را برای اجرا به انجمن ارسال داشت. در اوائل سال 1328 بین انجمن آثار ملی ایران و شرکت ساختمانهای کشور (شرکت نسبی مهندس ابتهاج و شرکاء) قرارداد قطعی ساختمان بسته شد و در خرداد ماه همان سال، کار بنای ساختمان آرامگاه آغاز گردید.

پس از تخریب مقبرهی قدیم و گشودن قبر ابوعلی سینا و ابوسعید، جمجمه و قسمتی از استخوان های ابوعلی و قسمتی از استخوانهای ابوسعید که باقی مانده بود با حضور افراد معتمد و موثق، پس از تهیه صورتجلسه، در جعبههای مخصوص نهاده و مهر و موم شد تا پس از آماده شدن آرامگاه جدید، مجدداً دفن گردد .

 

تندیس ابوعلی سِنا در ازبکستان

طراح بنا، طرح خود را به نحوی پیش بینی کرده بود که هم یادآور یکی از مقابر عصر زندگی ابن سینا و هم نشانه ای از تکامل فن معماری جدید باشد. این است که معمار بنا در قسمت زیرین، روحیهی بناهای مصر، ایران و یونان قدیم را با تمام عظمت و جلال آنها نشان میدهد و در قسمت زبرین، روش معماری مقبرهی قابوس رعایت شده است.

بدین ترتیب، طراح ساختمان نشان داده است که ابن سینا یک فیلسوف و متفکر بزرگ اسلامی است که بنای افکارش بر علوم و اطلاعاتی که ازملل قدیمه رسیده، قرار دارد. سنگهای خشنی که با ابعاد نسبتاً بزرگ در قسمتهای زیرین بنا به کار رفته، روحیهی استحکام و قدرت را ظاهر می سازد و ظرافت آمیخته با عظمتی که در برج و پایههای آن دیده می شود، تفاوت آنها را با سنگهای خشن نشان میدهد.

باغچه ها و چشمههایی که در حیاط ورودی ساختمان کارسازی شده، نمونهی کوچکی از باغهای معلق بابل همراه با طراوتی مشرق زمینانه است. زمین محوطه و زیر بنای آرامگاه جمعاً سه هزار و نود متر مربع بوده است. که اکنون به هفت هزار افزایش یافته است.

ساختمان آرامگاه در سال 1330 به پایان رسید و در بهمن ماه همان سال به نمایندگان انجمن آثار ملی تحویل گردید. در روز پنجشنبه یازدهم اردیبهشت ماه سال (1331 هــ . ش) با حضور آقایان جهانسوز فرماندار همدان، ابطحی رئیس فرهنگ، ایزدیار بازرس فنی، رئیس شهربانی، نماینده انجمن آثار ملی و برخی از روحانیان پس از معاینه و بازدید، لاک و مهر جعبههای محتوی استخوانهای ابوعلی و ابوسعید دخدوک استخوانها با دقت کامل و رعایت موازین شرع و آداب و رسوم معمول، کفن و دفن گردید. قبر ابوعلی سینا در سمت راست مدخل آرامگاه و در سمت چپ او، قبر ابوسعید دخدوک قرار گرفته است .

در حیاط شرقی آرامگاه، روبروی در ورودی، در مقابل خیابان بوعلی، قبر شاعر ملی ایران ابوالقاسم عارف قزوینی قرار داد و بر روی سکویی مربع که هر ضلع آن حدود یک متر است سنگ مرمری است که با خط نستعلیق زیب، مطالبی با این مضمون آمده است:

تصویری که از بن سینا در نسخه های کهن، در کتابخانه ها وکلیساها، در نسخه های قدیم کتابهای اروپایی و ترجمه های لاتین آثار او موجود است اصالت ندارد و بیشتر بر حدس و گمان متکی بوده است. از این رو انجمن آثار ملی تصمیم گرفت مجسمهای از او تهیه کند. به همین دلیل لازم بود بر اساس مآخذ و مدارک موجود، تصویری از او فراهم آید.

از این رو، کمیسیونهای متعددی از دانشمندانی که با آثار شیخ و شرح حال او آشنایی داشتند تشکیل گردید و با توجه به اطلاعاتی که دربارهی او به قلم خود وی و نیز شاگردش ابوعبید و همچنین نوشتهی بیهقی در تتمهی صوان الحکمة بهدست آمده است، تصمیم گرفته شد که تصویری از او به وسیلهی پیکر تراش معتبر، آقای ابوالحسن صدیقی تهیه گردد.

استاد صدیقی، در اردیبهشت ماه سال  خورشیدی، تصویری تمام چهره به قلم سیاه تهیه کرد که در بیست و یکمین جلسه هیأت مؤسسین انجمن آثار ملی، مورد تصویب واقع گردید. قرار برآن شد که همین تصویر، مبنای تهیهی مجسمهی ابن سینا نیز قرار گیرد. سرانجام، در دیماه 1328 خورشیدی، نیمرخی از چهرهی او تهیه گردید.

چندی بعد از طرف انجمن آثار ملی به استاد ابوالحسن صدیقی مأموریت داده شد تا با توجه به تصویر تمام رخ ابن سینا، مجسمهی ایستاده ای از شیخ بسازد تا در میدان بوعلی در شهر همدان نصب گردد. این کار نیز به عهدهی استاد صدیقی گذاشته شد. حاصل کار، مجسمهای شد به ارتفاع سه متر و ده سانتی متر و عرض 90 سانتیمتر و به وزن تقریبی چهارتُن. نیمی از این تندیس، از سنگ یکپارچهی مرمر سفید قم تهیه شده و هم اکنون بر روی پایهای در میدان بوعلی در انتهای خیابان بوعلی همدان قرار دارد.

از کارهای دیگری که کمیتهی جشن هزارهی ابوعلی سینا برای بزرگداشت او لازم دانسته بود، تأسیس کتابخانهای بود در جوار آرامگاه وی. در این باره نظر اعضاء انجمن این بود که چون ابن سینا فیلسوف و دانشمندی جهانی است، لازم است که همهی محافل علمی جهان در تأسیس کتابخانهی او شرکت داشته باشند. از این رو در سال 1329 خورشیدی، با تهیهی یک اطلاعیه به زبانهای فارسی ، عربی، فرانسه و انگلیسی، از همهی مؤلفان، مؤسسات فرهنگی و ناشران ایرانی و خارجی درخواست شد که کتابهایی به انجمن آثار ملی ارسال دارند.

در نتیجه، کتابهای گوناگون علمی، تاریخی، ادبی و همچنین کتابهایی که درباره ابن سینا یا از آثار آن بزرگمرد بود، از کشورهای مختلف به انجمن آثار ملی ارسال گردید. هم اکنون چهارهزار و سیصد و چهل و دو جلد کتاب فارسی و عربی در کتابخانهی ابن سینا موجود است که سی مجلد آنها از کتابهای خطی است و برخی از آنها بسیار نفیس و قابل توجه است. ضمناً پانصد و نود مجلد کتاب به زبانهای فرانسه، انگلیسی، آلمانی و غیره نیز در کتابخانه وجود دارد .

 

برای تهیهی این مطلب از منابع زیر استفاده شدهاست:

گنج و گنجینه: دکتر ذبیحاله صفا
تاریخ ادبیات در ایران، جلد اول: دکتر ذبیح
الله صفا
ابن سینا، فرزانه
ای متعلق به فرهنگ انسانی: حمید حمید، مجلهی ایرانشناسی، سال سوم
ماهنامه
ی پر، شمارهی 102، نوشتهی ای.جی.شلارد، ترجمهی محمدرضا توکلی صابری

 ***

در پیوند با ابوعلی سینا:


 آثار ابوعلی سینا

ابنسینا و تاریخ داروساز
ی

ابوعلی سینا، پژوهشگری بر فراز سدهها

 

 

 

 

 
     
 

  صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس