صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس 

 

 

شرایط محیطی ـ زیستی زنان حرمسرای قاجار

بخش نهم

در بخش‌های پیشین، به برخی از ویژگی‌های حرمسرای شاهان قاجار و رفتار سودجویانه‌ی آنان پرداختیم. به یاد داشته باشیم که همه‌ی این سیاهکاری‌ها زمانی روی می‌داد که کشورهای اروپایی در حال باز کردن افق های ذهن مردم بودند و زنان نیز می‌رفتند که بند از دست و پای خویش در عرصه‌های مهم زندگی اجتماعی بگشایند.

در همین راستاست که گروهی از دانش‌آموختگان ایرانی، راهی اروپا شدند تا از آن سفره دانش و تکامل فرهنگی، بهره‌ای فراچنگ آرند. البته این حرکت، در جامعه‌ی ایران و بدون تردید در میان زنان آن دوره، تأثیری چشمگیر داشته‌است. اما پیش از بررسی نقش زنان این دوره در سیاست، باید نخست اشاره‌ای به محیط زندگی زنان دربار شاهان قاجار داشته باشیم.

محیط حرمسرای شاهی و وضعیت زنان حرم

حرمسرای شاهی عهد قاجار را دیوارهای بلند و محکمی تشکیل می‌داد که در مرکز آن حیاط بزرگی قرار داشت و دور تا دور آن را اتاق‌هایی جدا و مستقل، همراه با حیاط‌‌خلوت‌ها احاطه کرده بود. در این محیط، زنان و کنیزان شاه همراه با خدمه و میهمانان گوناگون، زندگی می‌کردند واز ثروت و تجمل بسیاری نیز بهره‌مند بودند.

 هیچ مردی جز شاه حق ورود به آنجا را نداشت. سبک معماری داخل حرمسرا، اصیل و دارای ایوان‌ها و تالارهای زیبایی بود که با تصویرها و گچ‌بری‌های ظریف با استفاده از طلا و لاجورد، زیبایی چشمگیری به وجود می‌آورد. در زمان ناصرالدین شاه، به دلیل افزایش زنان او، حرمسرای قاجار، می‌بایست تجدید بنا می‌شد. به همین جهت بر روی خرابه‌های بنای قدیم که دارای ارزش تاریخی بسیاری بود، اندرونی جدیدی با وسعت بسیار ساخته شد.

نگهداری اندرون شاهی برعهده‌ی سه گروه ویژه بود: گروه اول سربازها بودند که از ارگ و اطراف آن پاسداری می‌کردند، گروه دوم را فراش‌ها، خدمتکاران زن و مرد (خواجه‌ها) تشکیل می‌دادند که وظایف درونی حرمسرا را به عهده داشتند و گروه سوم کسانی از قبیل باغبان، چراغچی و جاروکش بودند.

 نظارت بر کلیه‌ی کارهای اندرون به‌عهده‌ی خواجگان بود که همین مسأله، قدرت و ثروت زیادی برای آنان به‌همراه داشت. اینان علاوه بر رسیدگی به امور زنان، نگهیانی و حفاظت از آن‌ها را نیز به‌عهده داشتند. دَده‌باشی، لقب افتخاری کنیزان، و خواجه‌باشی، نام مردان این گروه بود. دقت عمل این افراد در کارشان، محیط حرمسرا را به زندانی بدل ساخته بود که زنان شاه، زندانیان آن بودند.

 یک یا چند تن از این خواجگان که مورد تأیید شاه بودند لقب آغاباشی می‌یافتند که با توجه به نقش حساس خود، یکی از پست‌های کلیدی دربار در دست آنان بود. ورود و خروج افراد به حرمسرا، بدون اجازه و تأیید آغاباشی نمی‌توانست امکان‌پذیر باشد.

حرمسرای شاهی در زمان فتحعلی‌شاه، از نظم بسیاری برخوردار بود. او سعی می‌کرد کمتر تحت تأثیر حرف‌های زنان خود قرار گیرد. به‌همین دلیل، دسته‌بندی‌های سیاسی در زمان او، نتوانست بر فضای حرمسرا سایه بیندازد. درست برخلاف او ناصرالدین‌شاه، در موارد زیادی، تحت تأثیر افکار مادر و زنان خود قرار می‌گرفت.

وضعیت زنان شاه

 چه کسانی اجازه‌ی ورود به حرمسرای شاه قاجار را دشتند. در نگاه نخست باید به دو شرط اولیه توجه کرد و آن عبارت بود از جوانی و زیبایی افراد. اگر کسی این دو شرط را دارا بود بی تردید اجازه ی ورود به حرمسرای شاهی را می‌یافت. افراد دیگری که می‌توانستند به حرمسرای شاهی رفت و آمد داشته باشند عبارت بودند از زنان درجه اول حرمسرا شامل: مادر، خاله، عمه و سایر خانم‌های مسن خانواده‌ی سلطنتی.

رده‌ی بعدی را همسران عقدی شاه تشکیل می‌دادند که معمولأ از خانواده‌های قاجار و اشراف درجه‌ی اول کشوری انتخاب می‌شدند. این نوع ازدواج‌ها بیشتر جنبه‌ی سیاسی داشت و بنا بر دوراندیشی‌های اجتماعی صورت می‌گرفت. از جمله گاهی در راستای آرام کردن رؤسای ایلات و بزرگان کشور انجام می‌شد.

 همسران عقدی شاه، معمولأ توسط مادر او انتخاب می شدند و فقط فرزندان این زنان حق انتصاب به مقام ولایتعهدی را می‌یافتند. در این میان، شمار زنان صیغه‌ای شاه بیشتر از زنان عقدی او بود. این زنان، یا بنا به میل شاه انتخاب می‌شدند، یا سران و بزرگان کشوری، آنا را پیشکش می‌کردند و یا به صورت اسیر، نصیب شاه می‌گشتند. در میان زنان حرمسرا، پاره‌ای بیشتر از بقیه، نظر شاه را به خود جلب می‌کردند و به مقام سوگلی نایل می‌آمدند، که این وضعیت، دارای حقوق و مزایای ویژه‌ای نیز بود.

 آخرین مقام را در حرمسرا، کنیزان داشتند که هر یک در هنر خاصی همچون آواز، موسیقی یا رقص ماهر بودند. عده‌ای از اینان نیز اگر توجه شاه را جلب می‌کردند، به عقد موقت یا صیغه‌ی او درمی‌آمدند.

از وظایف کنیزان، علاوه بر رسیدگی به امور زنان شاه، نگهداری و تربیت فرزندان آنها بود. این بخش از زنان حرم، عمده‌ترین وسیله‌ی دستیابی به خبرهای مهم بشمار می‌رفتند. زنان مهم و پرنفوذ شاه، برای حفظ موقعیت خود در نزد او، خدمتکاران زیبارویی انتخاب و سپس تربیت می‌کردند که در مواقع حساس برای  جلب توجه بیشتر شاه به خود، آنان را به وی پیشکش می‌کردند.

 هر یک از زنان حرم به نسبت مقام و نفوذی که نزد شاه داشتند، حقوق معینی دریافت می‌کردند. خرج زنان درجه‌ی سوم حرمسرا که کنیزان را شامل می‌شد، با سوگلی‌ها و زنانی بود که اینان در خدمتشان بودند. شاه فقط گاهی به آنها از راه لطف، مبلغی به عنوان پاداش می‌داد. زنان درجه‌ اول شاه، ماهی هفتصد و پنجاه تومان، زن‌های درجه‌ی دوم، به نسبت از دویست تا پانصد تومان، و صیغه‌های شاه که در ردیف سوم قرار داشتند از یکصد تا یکصد و پنجاه تومان مقرری دریافت می‌کردند.

 بسیاری از زنان اندرون شاهی، روز را با پرداختن به کارهای دستی و هنرهای گوناگون سپری می‌کردند. از جمله‌ی این کارها، خطاطی، شعر و کارهای دستی از قبیل بافندگی، نساجی، ریسندگی، آوازخوانی، رقص، موسیقی، نقاشی و حتی تیراندازی و کمان‌داری بود. از نمونه‌هایی که می‌توان نام برد آنست که جیران تجریشی، سوگلی ناصرالدین‌شاه، در سوارکاری بسیار مهارت داشت و فخرالدوله دختر ناصرالدین‌شاه، در تیراندازی، فرد زبده‌ای به شمار می‌آمد.

 معمولأ مشاغل ویژه‌ای در اندرون حرمسرا برای ایجاد نظم و نظارت بر کارها، به زنان واگذار می‌شد. موردهای زیر از آن جمله است:

 تقسیم غذای اندرون
نظارت بر ‌خانه‌ی اندرونی شاه
نظارت بر آبدارخانه و قهوه‌خانه‌ی سلطان
نظارت بر زنان و کارهای آنان
نظارت بر خزانه‌ی اندرون
نگهداری از وجوه تقدیمی و پیشکشی
نامه‌نگاری با دولت‌های خارجی و پذیرایی از میهمانان خارجی و داخلی که به حرم می‌آمدند.

 ***

بخش اول، زن، کنیز، و حرمسرا در ذهنیت مردان
بخش دوم، حرمسرای آغامحمدخان قاجار و شرح ویژگی‌های رفتاری او، از جمله جنون شکنجه‌ و آزار

بخش سوم، شرح لشکرکشی‌های آغامحمدخان، قتل عام مردم تفلیس، نابودی و غارت گرجستان
بخش چهارم، حرمسرای هزار نفره‌ی فتحعلی شاه قاجار و سوگلی او طاووس خانم
بخش پنجم، طاووس خانم و عاقبت او، تهران قدیم
بخش ششم، سنبل خانم، قربانی جنون شاهان قاجار و در عین حال سوگلی
شاه، طغیان حرمسرا
بخش هفتم، دنیای درون حرمسرا و شرح مسابقه‌ی نرم تنان و زیبارویان در حضور شاه
بخش هشتم، داستان دل‌باختن  ‌شاه قاجار در خلال مسابقه‌ی نرم‌تنان به جمیله، دخترک فقیر ب

بخش دهم، سرگرمی‌ها و تفریحات گوناگون زنان حرم
بخش یازدهم، مهدعلیا یکی از قدرتمندترین زنان عصر قاجار

بخش
دوازدهم، موقعیت زنان دوره‌ی قاجار در خانه و جامعه
بخش سیزدهم، معرفی چند تن از زنان شاعر حرمسرایقاجار و در بیرون از حرم،قرة‌العین
بخش چهاردهم، زنان هنرمند، شاعر، ترقیخواه در دوره‌ی قاجار و مشروطیت
بخش پانزدهم، نهضت مشروطیت و شاعران زن ایرانی
بخش شانزدهم، انجمن‌ها و جمعیت‌های زنان مبارز در دوره‌ی مشروطیت
بخش هفدهم، نقش زنان در آموزش و پرورش در عصر قاجار
بخش هیجدهم، فعالیت زنان در تشکیل روزنامه و مطبوعات
بخش نوزدهم، بخشی از خاطرات تاج‌السلطنه

 ***

 

 

 
     
 

  صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس