صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس 

 

کمالالملک و مدرسهی صنایع مستظرفه

بخش دوم

حوضخانه

در میان سازمانهای فرهنگی که در روزگار قاجاریه برپا شده است، به استثناء دارالفنون، تاسیس صدراعظم ایران میرزاتقیخان امیرکبیر، دشوار بتوان سازمانی را نشان داد که مانند تاسیس مدرسهی صنایع تا این اندازه بجا بوده و سودمند افتاده باشد.

در این هنرکده، نخست تنها نقاشی تدریس میشد. اما کمالالملک خود تدریجا رشتههای هنری دیگر از جمله مجسمهسازی و قالیبافی را نیز بر برنامهی آن افزود. تاسیس مدرسهی مزبور نه تنها باعث شد تا نگارگر بزرگ که براثر رنجهای شخصی و نیز نارضایی از وضع کشور، شور و هیجان پیشین در ایجاد آثار برجسته را از دست داده بود، بار دیگر بر سرذوق آید و تابلوهای ارزندهی تازهای به وجود آورد، بلکه موجب آن گشت تا دقایق و اصول نقاشی سنتی ایران همراه با معلومات مربوط به شیوههای نقاشی باخترزمین به اضافهی حاصل نبوغ و آزمونهای شخصی کمالالملک در زمینهی هنر نگارگری به یک گروه از جوانان مستعد و هوشمند ایرانی انتقال یابد.
از جمله فارغ
التحصیلان این مدرسه می‌‌توان، در رشتهی نقاشی، از میرزا اسماعیل آشتیانی، احمد جواهری، علیمحمد حیدریان، حسنعلی وزیری، حسین شیخ، حسینعلی مویدپردازی، صدرالین شایسته شیرازی، محمود اولیایی، علیاکبر نجمآبادی، یحیی دولتشاهی، علیخان محمودی، در رشتهی مجسمهسازی از ابوالحسن صدیقی و رفیع حالتی که بعدها ذر رشتهی نگارگری و پیکرتراشی ایران نقش چراغداران را بر دوش گرفتند. 

***

در بارهی کنارهگیری کمالالملک از سرپرستی مدرسهی صنایع مستظرفه و درنتیجه برهم خوردن بساط و بستهشدن موسسه، نظرهای گوناگونی ابراز شدهاست. اما از توضیحات ذکاء الملک چنین برمیآید که:

طبع بسیار حساس استاد نمیپذیرفت که افراد کوچکتر و پایین تر از او در کارش مداخله کنند. زیرا مدرسه را وزارت معارف تاسیس کرده بود و کمالالملک یکی از اعضای آن محسوب میشد. از آنجا که او مقامات ظاهری و باطنی و حیثیات دنیوی و معنوی خود را بالاتر از همهی این اشخاص می دانست، دشوار بود که برتابد  به او  ریاست بفروشند. کسی که از اول عمر جز ناصرالدینشاه شخص دیگری را بالای سر خود ندیده، نمیتوانست تصور و تحمل کند که کسانی که نسبت به او از همه جهت بچه بودند، در کارش مداخله کنند.

ذکاءالملک باز هم حکایت میکند که: دوستداران کمالالملک برای رفع مشکل کار و حل مسایل مربوط به مقررات اداری و مالی کوششها میکنند. حتی ابراهیم حکیمی(حکیم الملک)، برای رضایت خاطر استاد و قرار دادن او در فراسوی برخی از مقررات، جهت وی ابلاغ معاونت وزارت فرهنگ را صادر میکند. اما بیحاصل است. این بود که کمالالملک هم دست و پای خود را جمع کرد و رفت. همینقدر شد که حقوق تقاعد مختصری قانونا برای او مقرر گردید.

مرد مصری

کمالالملک در گذار از خاندان قاجاریه به پهلوی

در جریان انتقال سلطنت از قاجاریه به خاندان پهلوی، کمالالملک با وضع احساسی و عاطفی دشواری همراه بود. از یکسو ارتباط او با خاندان پیشین، بویژه ناصرالدینشاه، که میان او و شاه رابطهی دوستی و رفاقت بوجود آورده بود و رفاه مادی و معنوی حاصل از کار او بعنوان نقاش دربار، وضعیتی را پدید آورده بود که او خود را وابسته به دودمان قاجاریه میدید.

از سوی دیگر، ضعف و ناتوانی دستگاه قاجاریه در ادارهی کشور که نتیجهاش فقر، فساد، نارضایی داخلی، هرج و مرج و بی کفایتی در سیاست خارجی ایران بود و استاد را بر آن میداشت تا دلبستگی و تعلقات دیرین را فراموش کند و برای روی کار آمدن یک سیستم بهتر و جدید سیاسی و اجتماعی با اصلاح طلبان  وطنخواه همداستان شود. نتیجهی سفر سه سالهی او به اروپا و توجه به نظم، عدالت، آزادی، آبادی و پیشرفتهای شگفتانگیز علمی، فنی، و صنعتی، همچنین رفاه اجتماعی در آن قاره، استاد را به سوی اندیشههای نو رهنمون شد.

ورود کمالالملک (در بازگشت از اروپا) به تهران، مصادف شد با انقلاب مشروطیت. او با انتشار مقالات و ترجمهی مطالبی از ژانژاک روسو و سایر نویسندگان آزادیخواه فرانسه، دین خود را به نهضت جدید ادا نمود. از دل و جان مشروطهطلب شده بود و در این جهت ذوقی داشت که برای مستبدین مضمونها میگفت  و قصههای شیرین میساخت.

یکی از چهره های چشمگیر ایران در این گذار، یعنی قدرت یافتن مخالفان سلطنت قاجاریه و سقوط  این سلسله، رضاخان میرپنج بود که پس از فتح تهران، توسط مشروطهطلبان به مقام وزارت جنگ و نخستوزیری ارتقا یافت. رضاخان در دیداری که از مدرسه داشته چندین بار استاد را ملاقات می کند و تحت تاثیر رفتار او قرار میگیرد. پس از زمان کوتاهی مدرسهی صنایع مستظرفه منحل شده و کمالالملک به حسینآباد نیشابور میرود.

***

در پیوند با این مطلب:

کمالالملک، بزرگمردِ هنر نگارگری در ایران معاصر

سالهای دور از جنجالِ کمالالملک در حسینآباد نیشابور

 

 

 
     
 

  صفحه نخست    نوشتارها    گفتارها    بایگانی    تماس